Fazil Mustafa: “Orqan transplantasiyası kimi ad transplantasiyası da geniş vüsət alıb”Millət vəkili Fazil Mustafa Azərbaycan dilinin qorunması ilə dilin saflığının qorunması məsələlərini bir-birindən ayıraraq geniş müzakirə doğura biləcək təkliflə çıxış edib.
Deputatın yazısının əsas xətti budur: müstəqil dövlətin rəsmi dilini qorumaq birbaşa dövlətin borcudur, lakin dilin saflığını qorumaq hər bir vətəndaşın gündəlik davranışında, seçimində, ünsiyyətində, zövqündə və hətta övladına ad qoyduğu anda başlayan ictimai məsuliyyətdir.
Fazil Mustafa yazır ki, “Azərbaycan dilinin qorunması” ifadəsi tez-tez “dilin saflığının qorunması” anlayışı ilə eyniləşdirilsə də, bunlar tam fərqli məzmun daşıyır. Onun fikrincə, rəsmi dövlət dili statusu olan Azərbaycan dilinin qorunması dövlətin əsas funksiyalarından biridir: qanunvericilik, təhsil, mətbuat, sənədləşmə, rəsmi ünsiyyət, ictimai xidmətlər – bütün bunlarda dilin mövqeyi dövlət tərəfindən təmin edilməlidir. Bu, vətəndaşdan tələb olunacaq bir “xahiş” deyil, dövlətin icra etməli olduğu sistemli və hüquqi vəzifədir.
Deputat bununla yanaşı, mühüm bir məqamı vurğulayır: “dilin qorunması” terminini daha çox xaricdə yaşayan azərbaycanlılara münasibətdə “vəzifə və tövsiyə” kimi işlətmək olar. Çünki Borçalıda, İranda, Dərbənddə və digər ölkələrdə yaşayan soydaşlarımızın dilinin qorunması çox zaman həmin dövlətlərin siyasətindən, imkanlarından, sərhədlərindən və məhdudiyyətlərindən asılı olur. Yəni onlar üçün ana dilində məktəb açmaq, qəzet çıxarmaq, kitab nəşr etdirmək bəzən təkcə istək və vətəndaş təşəbbüsü ilə deyil, siyasi mühitin icazəsi ilə mümkünləşir. Bu səbəbdən Fazil Mustafa hesab edir ki, “dili qoruyun” çağırışı bir müstəqil dövlətin vətəndaşı üçün dövlətin öhdəliyi sayıldığı halda, müstəqil dövləti olmayan icmalar üçün daha ağır və real bir çağırışa çevrilir.
Lakin Azərbaycan Respublikasında yaşayan, bu dövlətin vətəndaşlığını daşıyan azərbaycanlılardan tələb olunan əsas məsələ, deputatın fikrincə, məhz “dilin saflığının qorunmasıdır”. Burada söhbət təkcə danışıq dilindən deyil – gündəlik ünsiyyətdə, reklamda, şou-biznesdə, küçə lövhələrində, sosial şəbəkələrdə, təhsildə, mediada, elmdə və rəsmi yazışmalarda dilin “yabançılaşma” tempindən gedir.
Fazil Mustafa dilin saflığını qorumağın asan iş olmadığını da etiraf edir. O yazır ki, dilin zənginləşməsi yeni terminlərin müxtəlif elmi və ədəbi mətnlərdə dəfələrlə işlədilməsi, ictimai süzgəcdən keçərək legitimləşdirilməsi ilə mümkündür. Yəni bir termini kiminsə “yaratması” kifayət etmir: o termin oxunmalı, təkrar-təkrar işlənməli, məntiqi və üslubi cəhətdən oturuşmalı, cəmiyyətin dil vərdişinə çevrilməlidir.
Deputat bu məqamda Türkiyə təcrübəsinə də toxunur. Onun xatırlatmasına görə, böyük Atatürk 1932-ci ildə Türk Dil Qurumu yaradaraq minlərlə yeni sözün dövriyyəyə girməsinə şərait yaratdı və bununla da bir çox yad mənşəli sözlərin alternativlərini sistemli şəkildə formalaşdırdı. Fazil Mustafa hesab edir ki, belə təşəbbüslərin uğuru təkcə qərarlarla deyil, həm də dil mühitinin “mətn bolluğu” ilə bağlıdır. Onun fikrincə, bizdə fəlsəfi, bədii, elmi, publisistik mətn qıtlığı var və bu çatışmazlıq fonunda “süni şəkildə” prosesi sürətləndirmək arzulanan nəticəni verməyə bilər.
Məhz bu məqamda deputat “ən sadəsindən başlamaq” ideyasını irəli sürür. O təklif edir ki, dilin saflığının qorunması üçün başlanğıc addım yeni doğulan uşaqlara ad qoyulması mövzusundan başlaya bilər. Fazil Mustafa yazır ki, bundan sonra doğulacaq körpələrə “təmiz milli adların” verilməsi dilin saflığına real fayda verə biləcək praktik addımdır. Onun çağırışı sərtdir: uşaqlara fars, ərəb (o cümlədən dini məna daşıyan adlar daxil), rus, latın, yunan və digər yabançı adların verilməsindən imtina edək.
Deputatın yanaşmasına görə, milli adların siyahısı artıq ayrı-ayrı kitablarda müəyyənləşdirilib və istəyən oradan seçib verə bilər. Burada məqsəd kiminsə şəxsi zövqünü aşağılamaq yox, dilin “daxili estetikasını” qoruyan, milliliyi gündəlik həyatın ən həssas nöqtəsinə – ailə institutuna və yeni nəsil kimliyinə daşıyan bir ənənə formalaşdırmaqdır.
Fazil Mustafanın yazısında diqqət çəkən başqa bir məqam son illər müşahidə edilən “adın nəsildən-nəsilə köçürülməsi” tendensiyasıdır. O bildirir ki, ata oğluna, baba oğlan nəvəsinə, ana qızına, nənə qız nəvəsinə öz adını verməyi getdikcə adiləşdirir. Deputat bu tendensiyanı obrazlı şəkildə belə ifadə edir: “Orqan transplantasiyası kimi ad transplantasiyası da geniş vüsət alıb.”
Bu bənzətmə onun fikrinin “təkcə ad məsələsi deyil, kimlik məsələsidir” xəttinə xidmət edir. Fazil Mustafa qeyd edir ki, adın nəsildən-nəsilə ötürülməsi o zaman məntiqli görünür ki, həmin ad milli olsun və bir “yaşatma missiyası” daşısın. Əks halda, yabançı mənşəli adların “transplantasiya” olunması dilin və kimliyin saflığı ideyasına uyğun gəlmir.
Deputat ayrıca vurğulayır ki, bu fikirləri kimisə qınamaq üçün yazmır və qətiyyən başqasının hüququna müdaxilə etmək niyyəti daşımır. O, öz mövqeyini şəxsi nümunə ilə əsaslandırır: özü milli ad prinsipinə əməl etdiyi üçün ərəb mənşəli adını, eləcə də babalarının və nənələrinin adlarını öz nəslində davam etdirərək kiməsə ötürməyi məqbul saymır. Hətta ailəsində, qohum-tanış çevrəsində, dostlarının övladlarına ad seçməyə yardım edəndə də, deputatın dediyinə görə, təklif etdiyi adlar əsasən milli adlar olub.
Fazil Mustafanın çağırışı bu cümlədə yekunlaşır: dilimizin saflığına, Azərbaycanı sevən hər bir vətəndaş kimi, yeni doğulan övladlarımıza milli adlar verməklə başlayaq. Digər sahələrdə – terminlərin, ifadələrin qarşılığının tapılması isə davam edən peşəkar sürəcdir və onu da addım-addım çözməyə çalışmaq lazımdır. Sitat: “Qısacası, gəlin dilimizin saflığına hər bir Azərbaycanı sevən vətəndaş kimi yeni doğulan övladlarımıza milli adların verilməsindən başlayaq. Digər sahələrə aid terminlərin, ifadələrin qarşılığının tapılması isə davam edən peşəkar sürəc olduğundan onu da addım-addım çözməyə çalışaq”.
Tehsil-press.az
