2023-cü ildə süni intellekt sahəsində dünyanın aparıcı tərtibatçılarından biri, Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) məzunu Yaşar Ələkbərov tərəfindən təhsil müəssisələri üçün nəzərdə tutulmuş, süni intellektə əsaslanan innovativ layihə təqdim edilmişdi. Bu layihə öz dövrünü qabaqlayan konsepsiya idi. Söhbət tədris mühitinin kompleks analizi üçün yaradılmış intellektual sistemdən gedirdi. Sistem şagirdlərin akademik potensialını müəyyənləşdirməyə, davamiyyət və tədris göstəricilərinin dinamikasını izləməyə, eyni zamanda davranış və psixoloji siqnallar vasitəsilə emosional rifahda baş verən riskli dəyişiklikləri erkən mərhələdə aşkar etməyə imkan verirdi.

Vacib məqam ondan ibarət idi ki, bu yanaşma nəzarət və cəza mexanizmi üzərində qurulmamışdı. Layihənin əsas fəlsəfəsi profilaktika idi. Məqsəd müəllimlərə, məktəb psixoloqlarına və sosial mütəxəssislərə uşağın vəziyyətində yaranan təhlükəli dəyişiklikləri vaxtında görmək və müdaxilə etmək imkanı yaratmaqdan ibarət idi. Sistem böyük həcmli məlumatları təhlil edirdi: təhsil göstəriciləri, davranış nümunələri, sosial aktivlik səviyyəsi, emosional markerlər. Hədəf isə aydın idi - təhlükəsiz təhsil mühitinin formalaşdırılması və hər bir şagird üçün fərdi dəstək mexanizminin yaradılması.

Buna baxmayaraq, layihə həmin dövrdə praktik tətbiq mərhələsinə keçmədi. Qlobal miqyasda rəqəmsal transformasiya sürətlənərkən, süni intellekt səhiyyə, sənaye və dövlət idarəçiliyində fəal şəkildə tətbiq olunduğu halda, təhsil sistemi daha mühafizəkar mövqe tutdu. Qərar təxirə salındı. Zaman isə göstərdi ki, bu təxirəsalma bəlkə də həddindən artıq tələsik və ehtiyatsız idi.

Son üç il ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrində təhsil müəssisələrində baş verən insidentlərin sayı artıb. Bu hadisələrin əhəmiyyətli hissəsi yeniyetmələr arasında vaxtında aşkarlanmayan psixoloji böhranlarla bağlı olub. Cəmi bir neçə gün əvvəl baş vermiş və şagird tərəfindən silahdan istifadə ilə nəticələnən son faciə bir daha ciddi sual doğurur: mövcud təhsil sistemi emosional risklərin erkən müəyyənləşdirilməsinə nə dərəcədə hazırdır?

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr artıq süni intellekti şagirdlərin qorunması üçün alət kimi qəbul edirlər. ABŞ-da bir sıra məktəb dairələri şagirdlərin rəqəmsal mühitdə davranışlarını izləmək üçün süni intellektə əsaslanan davranış analitikası sistemlərini tətbiq edirlər. Bu platformalar yazılı ünsiyyəti, dərs fəallığını və davranış modellərini təhlil edərək depressiya, aqressiya və sosial təcrid əlamətlərini erkən mərhələdə aşkar etməyə kömək edir.

Böyük Britaniyada təhsil müəssisələri akademik və emosional riskləri proqnozlaşdıran süni intellekt platformaları ilə eksperimentlər aparır. Bu, məktəblərə qabaqlayıcı dəstək proqramları hazırlamaq imkanı verir. Cənubi Koreyada isə rəqəmsal təhsil ekosistemlərinə artıq emosional analitika elementləri daxil edilib. Alqoritmlər müəllimlərə şagirdlərin stress səviyyəsini izləmək və tədris yükünü uyğunlaşdırmaqda kömək edir. Dövlət bu cür layihələrə reaksiya mexanizmi kimi deyil, profilaktik investisiya kimi yanaşır.

Bu nümunələri birləşdirən əsas məqam ondan ibarətdir ki, inkişaf etmiş təhsil sistemləri reaktiv modeldən preventiv modelə keçid edir. Yəni faciələr baş verdikdən sonra nəticələrlə mübarizə aparmaq əvəzinə, riskləri öncədən müəyyən edən infrastruktur qurulur.

Bu kontekstdə 2023-cü ildə təqdim olunan layihənin əhəmiyyəti daha aydın görünür. Onun fəlsəfəsi qlobal tendensiyalarla tam üst-üstə düşürdü. Layihə sadəcə məktəblərin rəqəmsallaşdırılmasını deyil, böyüklərin kritik anadək görünməyən siqnalları vaxtında görə bildiyi intellektual mühitin formalaşdırılmasını təklif edirdi.

Əlbəttə, heç bir sistem faciələrin qarşısını yüz faiz ala biləcəyinə zəmanət verə bilməz. Lakin bir həqiqət dəyişməz qalır: analiz və dəstək alətləri nə qədər erkən tətbiq edilərsə, xəbərdaredici siqnalların gözardı edilməsi ehtimalı bir o qədər azalır. Əgər bu cür həllər üç il əvvəl sistemli şəkildə tətbiq olunmağa başlasaydı, bu gün mənfi hadisələrin statistikası böyük ehtimalla fərqli görünərdi. Bir çox psixoloji böhran halları hələ kömək mümkün olan mərhələdə aşkarlana bilərdi.

Təhsil yalnız bilik ötürülməsi deyil. Təhsil insan şəxsiyyətinin formalaşdığı mühitdir. Süni intellekt dövründə şagirdlərin psixi sağlamlığını qorumağa qadir olan alətlərdən imtina artıq texnoloji seçim deyil, ictimai məsuliyyət məsələsidir. Növbəti faciələrdən sonra bu müzakirələr yenidən gündəmə gəlir. Və bu gün əsas sual artıq “belə sistemlər lazımdırmı?” deyil, “biz danışıq mərhələsindən real addımlara nə qədər tez keçməyə hazırıq?” sualıdır.



Tehsil-press.az